Ένα παιδί βγαίνει στον κήπο και συναρπάζεται απ'ό,τι μεγαλώνει. Η μητέρα λέει: "Κοίτα, πόσο όμορφο". Τώρα το παιδί πρέπει να μείνει στις λέξεις. Η όραση και η ακοή διακόπτονται, η άμεση σχέση με ό,τι υπάρχει υποκαθίσταται από αξιολογικές κρίσεις. Το παιδί δεν μπορεί πλέον να εμπιστευτεί τη δική του εμπειρία των εντυπώσεων από ό,τι είναι, αλλά πρέπει να ανάγεται σε μιαν εξωτερική αυθεντία, η οποία ορίζει τι είναι όμορφο και τι δεν είναι.
Πλημμύρες, ρύποι: χείμαρροι από ρύπους πλημμυρίζουν τον κόσμο και τον αέρα που ο κόσμος αναπνέει. Πλημμυρίζουν τον κόσμο όμως και χείμαρροι από λόγια και εκθέσεις εμπειρογνωμόνων, από ομιλίες και κυβερνητικές δηλώσεις, από μεγαλειώδεις διεθνείς συμφωνίες που κανείς δεν τηρεί και από διάφορες άλλες εκδηλώσεις ανησυχίας των επισήμων για την οικολογία. Η γλώσσα της εξουσίας παρέχει άσυλο στην καταναλωτική κοινωνία, σε εκείνους που την επιβάλλουν ως διεθνές πρότυπο στο όνομα της ανάπτυξης καθώς και στις εταιρίες που στο όνομα της ελευθερίας, πληγώνουν τον πλανήτη και μετά του πουλάνε φάρμακα και βάλσαμα. Οι περιβαλλοντολόγοι, που αναπαράγονται σαν τα κουνέλια, φροντίζουν να συσκευάζουν την οικολογία μες στο σελοφάν της ασάφειας. Η υγεία του κόσμου έχει κλονιστεί και η επίσημη γλώσσα γενικεύει για να πάρει άφεση αμαρτιών: Είμαστε όλοι υπεύθυνοι, ισχυρίζονται ψευδώς οι τεχνοκράτες και επαναλαμβάνουν οι πολιτικοί, υπονοώντας ότι, αφού είμαστε όλοι υπεύθυνοι, τότε κανείς δεν είναι. Οι επίσημες ομιλίες παροτρύνουν όλο τον κόσμο να κάνει θυσίες, υπονοώντας ότι τα σπασμένα θα τα πληρώσουν πάλι αυτοί που τα πληρώνουν πάντα.
Ολόκληρη η ανθρωπότητα πληρώνει τις συνέπειες από την καταστροφή του εδάφους, τη δηλητηρίαση του αέρα, τη ρύπανση των νερών, τις κλιματολογικές τρέλες και τη σπατάλη των μη ανανεώσιμων αγαθών που παρέχει η φύση. Όμως οι στατιστικές αποκαλύπτουν και οι αριθμοί προδίδουν: τα δεδομένα, καμουφλαρισμένα κάτω από τις λέξεις, αποκαλύπτουν ότι το 75% των εγκλημάτων κατά της φύσης διαπράττεται από το 25% της ανθρωπότητας. Συγκρίνοντας τους μέσους όρους κατανάλωσης Βορρά και Νότου, βλέπουμε ότι κάθε κάτοικος του Βορρά καταναλώνει δέκα φορές περισσότερη ενέργεια, δεκαεννιά φορές περισσότερο αλουμίνιο, δεκατέσσερις φορές περισσότερο χαρτί και δεκατρείς φορές περισσότερο σίδηρο και χάλυβα από έναν κάτοικο του Νότου. Κάθε Βορειοαμερικανός αποβάλλει στον αέρα, κατά μέσο όρο, είκοσι δύο φορές περισσότερο άνθρακα από έναν Ινδό και δεκατρείς φορές περισσότερο από έναν Βραζιλιάνο. Αποκαλείται παγκόσμια αυτοκτονία το έγκλημα το οποίο διαπράττουν καθημερινά τα πιο εύπορα μέλη του ανθρώπινου γένους, που ζουν στις πλούσιες χώρες ή που μιμούνται τον τρόπο ζωής των πλουσίων αλλά ζουν σε φτωχές χώρες: οι κοινωνικές τάξεις και χώρες που καθορίζουν την ταυτότητά τους μέσω της επίδειξης πλούτου και της σπατάλης. Μια μαζική υιοθέτηση αυτών των μοντέλων κατανάλωσης δε θα ήταν ποτέ εφικτή, λόγω ενός μικρού εμποδίου: θα χρειάζονταν δέκα πλανήτες σαν το δικό μας για να μπορούσαν οι φτωχές χώρες να καταναλώνουν όσο και οι πλούσιες, σύμφωνα με τα συμπεράσματα της εμπεριστατωμένης έκθεσης Bruntland, που παρουσιάστηκε στην Παγκόσμια Επιτροπή Περιβάλλοντος και Ανάπτυξης το 1987. Εντουάρντο Γκαλεάνο, Ένας κόσμος ανάποδα
¿Soy acaso negra? - me dije (¡sí!)
¿qué cosa es ser negra? (¡Negra!)
y yo no sabía la triste verdad
que aquello escondía (¡Negra!)
Y me sentí negra (¡Negra!),
como ellos decían (¡Negra!)
y retrocedí (¡Negra!)
como ellos querían (¡Negra!)
Y odié mis cabellos y mis labios gruesos
y miré apenada mi carne tostada
Y retrocedí (¡Negra!)
Y retrocedí...
De hoy en adelante no quiero
laciar mi cabello (¡no quiero!),
Y voy a reírme de aquellos,
que por evitar – según ellos –
que por evitarnos algún sinsabor
llaman a los negros «gente de color»
¡Y de que color! (NEGRO)
¡Y qué lindo suena! (NEGRO)
¡Y qué ritmo tiene!
¡Al fin!
al fin comprendí (¡al fin!)
ya no retrocedo (¡al fin!)
y avanzo segura (¡al fin!)
avanzo y espero (¡al fin!)
Y bendigo al cielo porque quiso Dios
que negro azabache fuese mi color,
Y ya comprendí (¡Al fin!)
Ya tengo la llave:
Το ελεύθερο πουλί κάνει άλμα στην πλάτη του ανέμου και αιωρείται κατεβαίνοντας μέχρι την άκρη του ρεύματος βουτά τα φτερά του στις πορτοκαλιές ηλιαχτίδες και τολμά να διεκδικήσει τον ουρανό
Μα ένα πουλί που πηγαινοέρχεται μες στο στενό κλουβί του σπάνια μπορεί να δει πέρα από τα κάγκελα της οργής τα φτερά του είναι ψαλιδισμένα και τα πόδια του δεμένα έτσι ανοίγει το στόμα του και τραγουδά
Το φυλακισμένο πουλί τραγουδά με έναν φοβισμένο σκοπό για πράγματα άγνωστα μα επιθυμητά από καιρό και η μελωδία του ακούγεται στο μακρινό βουνό γιατί το φυλακισμένο πουλί τραγουδά την ελευθερία
Το ελεύθερο πουλί στοχάζεται άλλο ένα αεράκι τους αληγείς ανέμους να περνούν απαλά μέσα από δέντρα που στενάζουν τα παχιά σκουλήκια να το περιμένουν σε ένα λιβάδι καθώς χαράζει και αποκαλεί τον ουρανό δικό του.
Μα ένα φυλακισμένο πουλί στέκει πάνω από τον τάφο των ονείρων Η σκιά του ουρλιάζει πάνω στου εφιάλτη την κραυγή τα φτερά του είναι ψαλιδισμένα και τα πόδια του δεμένα έτσι ανοίγει το στόμα του και τραγουδά
Το φυλακισμένο πουλί τραγουδά με έναν φοβισμένο σκοπό για πράγματα άγνωστα μα επιθυμητά από καιρό και η μελωδία του ακούγεται στο μακρινό βουνό γιατί το φυλακισμένο πουλί τραγουδά την ελευθερία.
Γιατί η κόκα ταυτίζεται με την κοκαϊνή;
Αν η κόκα είναι κάτι τόσο διεστραμμένο τότε γιατί ένα από τα σύμβολα του δυτικού πολιτισμού λέγεται Coca-Cola;
Αν η κόκα απαγορεύεται εξαιτίας της κατάχρησης που της γίνεται, γιατί δεν απαγορεύεται και η τηλεόραση;
Αν έχει απαγορευτεί η βιομηχανία των ναρκωτικών, ως θανατηφόρος βιομηχανία, γιατί δεν απαγορεύεται και η βιομηχανία των όπλων που είναι η πιο θανατηφόρος απ'όλες;
Με ποιο δικαίωμα οι Ηνωμένες Πολιτείες δρουν ως παγκόσμια αστυνομία κατά των ναρκωτικών, αφού αυτή η χώρα αγοράζει πάνω από τα μισά ναρκωτικά που παράγονται στον κόσμο;
Γιατί τα αεροπλανάκια και τα ναρκωτικά μπαινοβγαίνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες με εκθαμβωτική ατιμωρησία; Γιατί η τόσο σύγχρονη τεχνολογία, που μπορεί να φωτογραφήσει μέχρι και ψύλλο στον ουρανό, δεν μπορεί να εντοπίσει ένα αεροπλανάκι που περνάει μπροστά από το παράθυρο;
Γιατί ποτέ οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν πιάσει ούτε ένα χοντρό ψάρι του εσωτερικού δικτύου διακίνησης, παρότι υπάρχουν ουκ ολίγοι βασιλιάδες της άσπρης που δουλεύουν εντός συνόρων;
Γιατί τα μαζικά μέσα επικοινωνίας μιλάνε τόσο πολύ για τα ναρκωτικά και τόσο λίγο για τις αιτίες ύπαρξής τους; Γιατί καταδικάζεται ο ναρκομανής κι όχι ο τρόπος ζωής που αυξάνει το άγχος, την αγωνία, τη μοναξιά και το φόβο ή η κουλτούρα της κατανάλωσης που οδηγεί στη χημική παρηγοριά;
Αν μια ασθένεια μεταμορφώνεται σε αδίκημα και αυτό το αδίκημα μεταμορφώνεται σε εμπόριο, είναι άραγε σωστό να τιμωρείται ο ασθενής;
Γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αρχίζουν έναν πόλεμο κατά των τραπεζών τους, οι οποίες ξεπλένουν μεγάλο μέρος των δολαρίων που προέρχονται από τα ναρκωτικά; Ή κατά των Ελβετών τραπεζιτών που δημιουργούνται από τα ναρκωτικά; Ή κατά των Ελβετών τραπεζιτών που ξεπλένουν το χρήμα τόσο καλά;
Γιατί οι έμποροι ναρκωτικών ειναι οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της απαγόρευσης των ναρκωτικών;
Μήπως η παράνομη διακίνηση ευνοεί την ελεύθερη κυκλοφορία εμπορευμάτων και κεφαλαίων; Δεν είναι άραγε το εμπόριο ναρκωτικών η πιο τέλεια πρακτική του νεοφιλελεύθερου δόγματος; Οι έμποροι των ναρκωτικών δεν υπακούουν άραγε κι αυτοί στο χρυσό κανόνα της αγοράς, σύμφωνα με τον οποίο δεν υπάρχει ζήτηση που να μην απαντάει σε προσφορά;
Γιατί στις μέρες μας τα ναρκωτικά με τη μεγαλύτερη κατανάλωση είναι τα ναρκωτικά της παραγωγικότητας; Τα ναρκωτικά δηλαδή που καλύπτουν καλύτερα την κούραση και το φόβο, υπόσχονται μιαν απατηλή παντοδυναμία και μας βοηθάνε να αποδίδουμε περισσότερο και να κερδίζουμε περισσότερα; Μήπως όλα αυτά είναι σημεία των καιρών; Είναι άραγε απλή σύμπτωση που σήμερα μας φαίνεται προϊστορικό το αντιπαραγωγικό παραισθησιογόνο του λυσεργικού οξέος LSD, το κατεξοχήν ναρκωτικό της δεκαετίας του εξήντα; Άλλοι τότε ήταν οι απογοητευμένοι; Άλλες τότε ήταν οι απογοητεύσεις;
Ανακηρύσσουν τους εαυτούς τους
αντιπάλους.
Πρόσωπο με πρόσωπο
παίζουν
στο ίδιο τραπέζι
με πολλές φιγούρες
και πολύπλοκους κανόνες,
κίνηση στην κίνηση
το αρχαίο Παιχνίδι των Βασιλέων.
Καθένας θυσιάζει
πολλά πιόνια
στο παιχνίδι τους
και ψάχνει ευκαιρίες
μέχρι που δεν υπάρχουν πρόσφορες κινήσεις για να κάνει
και τότε η παρτίδα τελειώνει.
Αλλάζουν έπειτα πλευρές
και χρώματα
ξεκινούν άλλον ένα γύρο
από το ίδιο το Παιχνίδι των Βασιλέων.
Μα όποιος παίζει αρκετά
και συχνά κερδίζει
και συχνά χάνει
γίνεται δάσκαλος
Κάποιος γιατρός είπε σε μιαν ομάδα πως η αδερφή του του είχε τηλεφωνήσει ένα πρωί ζητώντας του να την επισκεφθεί, καθώς δεν ένοιωθε καλά και ήθελε την ιατρική του γνώμη.
Την επισκέφθηκε, όπως του ζήτησε, και μίλησαν για μια ώρα χωρίς να καταλήξουν σε κάποιο καθαρό συμπέρασμα. Της σύστησε να επισκεφθεί ένα γυναικολόγο. Το έκανε, και γέννησε ένας υγιές αγόρι το ίδιο απόγευμα.
Ο γιατρός δεν είχε αντιληφθεί πως η αδερφή του ήταν έγκυος, ούτε η ίδια γνώριζε την εγκυμοσύνη της, παρόλο που και η ίδια ήταν επίσης γιατρός.
Στην οικογένειά τους, τα παιδιά δεν επιτρεπόταν να γνωρίζουν για την εγκυμοσύνη και όλες τους οι σπουδές ιατρικής δεν είχαν βοηθήσει κανέναν από τους δύο να απαλλαγεί από αυτό το κλείδωμα της αντίληψης.
Το φίδι σπέρνει,
Ο θάνατος βελτιωμένος
Χειροκροτεί τη σοδιά.
Ο Πλούτων εν τοις ουρανοίς!
Η έκρηξη δίπλα μας.
Εκεί μόνο, εντός μου.
Τρελός και κουφός, πώς θ' άντεχα κι άλλο το είναι;
Πιο πολύ από μια στιγμή το ίδιο, από όψη μεταβαλλόμενη, από εποχή
για τη φλόγα και από εποχή για τον ίσκιο!
Με το χιόνι το αργό οι λεπροί καταβαίνουν.
Και ξαφνικά η αγάπη, του τρόμου το ίσον,
Με χέρι σταματάει ανείδωτο την πυρκαγιά, ξαναστήνει όρθιο τον
ήλιο, ανοικοδομεί τη Φιλία.
Τίποτα δεν προμήναγε ύπαρξη τόσο πολύ δυνατή.
Ρενέ Σαρ
(1907-1988): Κορυφαίος γάλλος ποιητής. Το Νοέμβριο του 1929 συνδέθηκε με τους ηγέτες του γαλλικού υπερρεαλισμού και στα μέσα της επόμενης χρονιάς είχε αποσχισθεί από το υπερρεαλιστικό κίνημα. Τα βιβλία του τα κόσμησαν με έργα τους ο Πικάσο, ο Καντίνσκι, ο Μπρακ, ο Μιρό και ο Ματίς. Υπήρξε στέλεχος της Γαλλικής Αντίστασης κατά του Ναζισμού και, αργότερα, πολέμιος της χρήσης ατομικών όπλων. Ο Πιέρ Μπουλέζ έγραψε μουσική πάνω σε ποιήματά του. Ανάμεσα στους διακεκριμένους φίλους του ήταν και ο Μάρτιν Χάιντεγκερ.
Ήταν μάγος στην άρπα. Στους κάμπους της Κολομβίας, δεν υπήρχε γιορτή χωρίς αυτόν. Μια γιορτή, για να είναι γιορτή, έπρεπε να έχει και τον Μεσέ Φιγκουερέντο, που τα δάχτυλά του χόρευαν ζωντανεύοντας κάθε σκοπό και ξεσηκώνοντας τα πόδια.
Ένα βράδυ, σε ένα απόμερο μονοπάτι, του επιτέθηκαν ληστές. Πηγαίνοντας ο Μέσε Φιγκουερέντο σε ένα γάμο καβάλα στο μουλάρι, σε ένα μουλάρι αυτός και σε ένα άλλο η άρπα, κλέφτες τον έριξαν κάτω και τον σάπισαν στο ξύλο.
Την επόμενη μέρα κάποιος τον βρήκε πεταμένο στην άκρη του δρόμου· ένα ράκος όλο λάσπες και αίματα, πιο πολύ πεθαμένος παρά ζωντανός. Και τότε εκτίνο το ανθρώπινο κουρέλι ψέλλισε, με ό,τι φωνή του είχε απομείνει:
- Πήραν τα μουλάρια.
Και ξαναμίλησε:
- Πήραν την άρπα.
Και παίρνοντας μια ανάσα γέλασε:
- Αλλά δεν πήραν τη μουσική.
Γνωρίζουμε τη συνείδησή μας, όπως ένα άλογο γνωρίζει τους αναβάτες που το ιππεύουν και όπως ο πλοηγός γνωρίζει τα αστέρια, με βάση τα οποία διαμορφώνει την πορεία του. Αλλά πολλοί καβαλάρηδες ιππεύουν το άλογο -και πολλοί πλοηγοί οδηγούν το καράβι, ο καθένας οδηγούμενος από διαφορετικό αστέρι. Έτσι, τίθεται το ερώτημα: Ποιος θα κατευθύνει τους αναβάτες και ποια πορεία θα επιλέξει ο καπετάνιος;
Η απάντηση
Κάποιος μαθητής ρώτησε το δάσκαλό του, "Πες μου τι είναι η ελευθερία".
"Ποια ελευθερία;" ρώτησε ο δάσκαλος.
"Η πρώτη ελευθερία είναι η απερισκεψία. Είναι σαν το άλογο, που πετάει τον αναβάτη με ένα θριαμβευτικό χλιμίντρισμα, μόνο και μόνο για να νοιώσει μετά τα γκέμια να τραβούνται πιο σφιχτά.
Η δεύτερη ελευθερία είναι οι τύψεις. Οι τύψεις είναι σαν τον καπετάνιο που βουλιάζει μαζί με το πλοίο, αφού το έχει ήδη οδηγήσει πάνω σε ύφαλο, αντί να αναζητήσει την ασφάλεια σε κάποια σωσίβια λέμβο, μαζί με τους υπόλοιπους.
Η τρίτη ελευθερία είναι η κατανόση. Η κατανόηση έρχεται, αλοίμονο, μόνο μετά από την απερισκεψία και τις τύψεις. Είναι σαν ένας θύσανος σιταριού, που λυγίζει στον άνεμο και, ακριβώς επειδή λυγίζει εκεί που είναι αδύναμος, αντέχει."
"Αυτό είναι όλο;" ρώτησε ο μαθητής.
Ο δάσκαλος είπε: "Πολλοί πιστεύουν πως ψάχνουν την αλήθεια της ίδιας τους της ψυχής, είναι όμως η Μεγάλη Ψυχή που σκέφτεται και ψάχνει μέσα από αυτούς. Όπως και η φύση, επιτρέπει μεγάλη ποικιλία, μα εύκολα αντικαθιστά όσους προσπαθούν να ξεγελάσουν. Σ'εκείνους όμως που την αφήνουν να σκεφτεί μέσα τους, επιτρέπει σε αντάλλαγμα λήγην ελευθερία, βοηθώντας τους, όπως ακριβώς το ποτάμι βοηθάει τον κολυμβητή να φτάσει στην απέναντι όχθη, αν παραδοθεί στο ρεύμα και αφεθεί να παρασυρθεί.
Γράφω φορώντας πάντα στο πρόσωπό μου μια μάσκα,
ναι, μια μακριά μάσκα, βενετσιάνικη, παλαιική,
με στενό μέτωπο,
όμοια με λευκό μεταξωτό ρύγχος.
Κάθομαι στο τραπέζι και υψώνω το κεφάλι,
ατενίζω τον εαυτό μου στον καθρέφτη,
καταπρόσωπο, και μετά σε γωνία, παρατηρώ
την παιδική, κτηνώδικη κατατομή που αγαπώ.
Ω, αν ένας αναγνώστης, ο αδελφός μου, σ’ αυτόν
μιλώ μες απ’ τη χλωμή, γυαλιστερή μάσκα,
αν γινόταν να ‘ρθει και να φυτέψει ένα αργό,
βαρύ φιλί σ’ αυτό το στενό μέτωπο,
σ’ αυτό το πελιδνό μάγουλο,
για να προσδώσει στη μορφή μου όλο το βάρος
μιας άλλης μορφής, άδειας κι αυτής και μυρωμένης.
